دانشمندان در یک تحقیق تازه کشف کردهاند که وقتی یک محصول یا خدمت بهصورت رایگان یا با قیمتی بسیار کمتر از حد معمول ارائه میشود، افراد بهدلیل ترس از وجود هزینههای خیالی یا هزینههای نهان، تمایل کمتری به پذیرش آن نشان میدهند. این پدیده در هر دو فرهنگ آمریکا و ایران با الگوی مشابهی مشاهده شده است.
هزینه خیالی چیست و چگونه بر تصمیمگیری تأثیر میگذارد؟
در این تحقیق که نتایج آن در یک مجله علمی معتبر منتشر شده، ۴۲۰۵ شرکتکننده از ایالات متحده و ایران در ۱۰ آزمایش گوناگون مشارکت کردند. محققان نحوه تأثیر هزینه خیالی — یعنی هزینهای غیرواقعی که ذهن فرد برای توجیه پیشنهاد اولیه میسازد — بر انتخاب مردم در مواجهه با پیشنهادهای اقتصادی بیشازحد سخاوتمندانه را بررسی کردند.
در هر مطالعه، پیشنهادی به شرکتکنندگان داده شد و آنها باید با ذکر دلایل، پیشنهاد را بپذیرند یا رد کنند. بهعنوان مثال، در یکی از آزمایشها از شرکتکنندگان خواسته شد تصور کنند راننده کامیون هستند و بهدنبال شغل میگردند. تمام مشاغل بهصورت یکسان توصیف شده بودند، تنها تفاوت در میزان دستمزد بود.
افرادی که دستمزد ۱۵ دلار در ساعت (نرخ معمول بازار) پیشنهاد شده بود، بهکامل میل کار را پذیرفتند. اما وقتی دستمزد بالاتر از معمول — مثلا ۲۰ یا ۲۵ دلار در ساعت — پیشنهاد شد، شرکتکنندگان با دقت بیشتری به هزینههای خیالی فکر کردند و پیشنهاد را رد نمودند. آنها گمان کردند مسئولیتهای بیشتری یا کار سختتری در انتظارشان است.
این الگو تنها در پیشنهادهای شغلی مشاهده نشد. در سناریوی خرید بلیط هواپیما، سه گزینه ۲۳۵، ۲۷۵ و ۲۰۵ دلاری به شرکتکنندگان ارائه شد. اکثر مردم بلیط ۲۰۵ دلاری را انتخاب کردند. محققان میگویند اگر گزینهی سوم ۱۵ دلار بود، بسیاری از افراد آن را بهدلیل ترس از سقوط هواپیما یا عملیات تروریستی رد میکردند.
دانشمندان تأکید دارند که انسانها تنها موجودات اقتصادی نیستند که بهصورت محض سود و زیان فکر کنند؛ آنها حیوانات اجتماعی هستند که تمایل دارند دلایل نهان پشت رفتارهای دیگران را جستجو کنند. این بدگمانی در برابر پیشنهادات فوقالعاده، در هر دو کشور با اقتصادهای متفاوت، با الگوی یکسانی رخ داده است.




