تحول اکوسیستم نوآوری ایران چالشها و راهکارهای استراتژیک پارکهای علم و فناوری, در دوران گذار از اقتصاد وابسته به نفت به اقتصاد دانشبنیان، پارکهای علم و فناوری نقش خود را از مراکز تحقیقاتی سنتی به موتورهای اصلی نوآوری، اشتغال تخصصی و ثروتآفرینی ملی ارتقا دادهاند. ایران با شبکهای گسترده از این پارکها، پتانسیل بالقوهای برای تجاریسازی علم و توسعه فناوری دارد، اما موانع ساختاری مانع از تحقق کامل این ظرفیت شدهاند.
ر معماری اقتصاد آینده پارکهای علم و فناوری باید فراتر از نقش سنتی شتابدهنده استارتاپها عمل کرده و به عنوان هسته مرکزی نوآوری و گسترش اقتصادی عمل کنند.
در اقتصادهای پیشرفته جهانی که بر فناوریهای عمیق، سرمایه انسانی خلاق و نوآوری پیوسته استوارند، عبور ایران از دام درآمد متوسط و دستیابی به رشد پایدار، مستلزم بازسازی بنیادین این اکوسیستم است. با وجود فعالیت بیش از ۵۹ پارک علم و فناوری و هزاران شرکت دانشبنیان، چالشهایی نظیر کمبود سرمایهگذاری، ناکارآمدی نظام آموزشی، مدیریت بيروکراطیک و تمرکزگرایی جغرافیایی، مانع بهرهبرداری بهینه شدهاند.
یت تأکید دارد که با وجود سیاستهای کلان توسعه، سهم صادرات محصولات هایتک در ایران همچنان ناچیز است.
آمارها نشان میدهد بیش از ۵۴ درصد صادرات صنعتی شامل محصولات خام و نیمهخام بوده و تنها نیم درصد آن مربوط به محصولات با فناوری پیشرفته میباشد. این نوسازماندهی فناورانه در ساختار اقتصادی، ضرورت تغییر مسیر را دوچندان میکند.
در حالی که در کشورهای صنعتی نسبت هزینه تحقیق و توسعه (R&D) به تولید ناخالص داخلی به ۵ برسد، این شاخص در ایران به شدت پایین است؛ در مقایسه با ۳.۱ درصد در آلمان، ۳.۶ درصد در آمریکا و ۵.۲ درصد در کره جنوبی، سهم ایران در هزینههای R&D بسیار اندک است که نشاندهنده نیاز فوری به سرمایهگذاری ساختاری در نوآوری است.
تأمین مالی پایدار برای اکوسیستم فناوری یکی از گلوگاههای اصلی، عدم وجود سرمایهگذاری واقعی و ریسکپذیر در مراحل اولیه رشد استارتاپهاست. ساختار ناکارآمد صندوقهای سرمایهگذاری ریسک (VC) و شرکتی (CVC) در کنار ضعفهای نظام حقوقی در حمایت از سرمایهگذاران و کارآفرینان، باعث کاهش تمایل به ریسکپذیری و مرگ بسیاری از ایدهها در مراحل جنینی شده است.
راهکارهای پیشنهادی شامل تأسیس دفاتر جذب سرمایه در بستر پارکها، بازنگری در قوانین تأمین مالی و تقویت صندوقهای پژوهش و فناوری میباشد. همچنین شتابدهندهها باید از حالت نمادین خارج شده و با اتصال به زنجیرههای ارزش دانش و سرمایه، نقشی واقعی در مقیاسسازی ایدهها ایفا کنند.
تحول در حکمرانی و معماری سازمانی پارکهای ایران با ساختارهای سنگین، دولتی و بيروکراطیک مدیریت میشوند، در حالی که تجربه کشورهای موفق شرق آسیا ثابت کرده است که مدلهای حکمرانی مشارکتی (همکاری دولت، بخش خصوصی و دانشگاهها) کلید چابکی و کارایی است.
بازطراحی ساختار سازمانی، ارائه خدمات تخصصی مانند مشاوره حقوقی، بازاریابی، صادرات و مدیریت مالکیت فکری (IP) و ادغام واقعی در زنجیره تأمین صنایع، میتواند این پارکها را به پلتفرمهای واقعی تولید فناوریهای استراتژیک تبدیل نماید. بازسازی پیوند شکسته بین آموزش عالی و نوآوری نظام آموزش عالی ایران همچنان با رویکرد صدور مدرک به جای توانمندسازی مهارتمحور حرکت میکند.
محتوای درسی منسوخ، فقدان رویکرد بینرشتهای و قطع ارتباط با نیازهای واقعی صنعت، دانشگاه را از پارکهای فناوری و بازار جدا ساخته است. تا زمانی که دانشگاهها به بازیگران فعال نوآوری و تولید ثروت تبدیل نشوند، شکاف علم و ثروت تداوم خواهد یافت. کاهش وابستگی بودجهای دانشگاهها از دولت و توسعه درآمدها از طریق شراکت در تجاریسازی دانش، همکاری با شرکتهای دانشبنیان و مأموریتمحور شدن مراکز علمی، از راهکارهای اصلی این تحول است.
عدالت جغرافیایی نوآوری منحصر به پایتخت نیست تهرانگرایی یکی از آسیبهای جدی اکوسیستم نوآوری کشور است. توسعه نامتوازن باعث شده بسیاری از مناطق با پتانسیل بالا از جریان فناوری محروم بمانند. پارکهای استانی، بهویژه در خراسان، فارس، آذربایجان، کرمانشاه و یزد، ظرفیتهایی دارند که با حمایتهای هدفمند میتوانند گرههای توسعه منطقهای را گشایند.
اقداماتی نظیر تقویت زنجیره ارزش در مناطق کمتر برخوردار، حمایت اختصاصی از زنان کارآفرین و راهاندازی مراکز رشد اقماری، میتواند نوآوری را به یک پروژه ملی و همهجانبه، نه تنها پایتختمحور، تبدیل کند. پارکها ملاذ امن نخبگان جوان و راهحل مسائل ملی به بیان دکتر علیرضا عشوری، رئیس سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران، بیش از ۷۰ درصد مدیران شرکتهای پارکی زیر ۳۵ سال سن دارند.
این مراکز با ارائه خدمات آزمایشگاهی، مشاوره حقوقی، زیرساختهای فناوری اطلاعات و حمایتهای مالیاتی، نقش حیاتی در نگهداشت نخبگان، کاهش مهاجرت مغزها و افزایش بازگشت علم به ثروت ملی ایفا میکنند.
او با استناد به تجربههای کره جنوبی و چین، تأکید میکند که پارکهای فناوری تنها ابزار توسعه نیستند، بلکه کارخانههای تولید راهحل برای چالشهای ملیاند؛ از مدیریت کمآبی و آلودگی هوا گرفته تا تولید داروهای بومی، کشاورزی هوشمند و انرژیهای تجدیدپذیر.
آیندهنگری انتقال پارکها از حاشیه به متن توسعه برای عبور از چالشهای موجود، بستهای از پیشنهادهای راهبردی ضروری است اختصاص حداقل ۲ درصد درآمدهای نفتی به زیرساختهای فناورانه، تدوین مشوقهای مالیاتی برای سرمایهگذاران شرکتهای دانشبنیان، گسترش شبکههای همکاری علمی و بینالمللی، و مهمتر از همه، تحول نگاه سیاستگذاران از رویکرد مقطعی و مسئلهمحور به دیدگاه راهبردی و پتانسیلمحور.
در نهایت، اگر پارکهای علم و فناوری به درستی دیده، طراحی و حمایت شوند، نه تنها قلب اقتصاد دانشبنیان، بلکه سکوی پرتاب ایران به آیندهای متمایز، نوآور و توسعهیافته خواهند بود.
