به گزارش خبرگزاریهای علمی، سازمان فضایی ناسا در ساعات اولیه صبح یکشنبه، هشتم آبانماه ساعت ۰۷۰۵ به وقت ایران، موشک های را از پایگاه پرتاب والپس در ویرجینیا به سمت لایههای بالا’فر فرستاد تا برای چند دقیقه مرز داغ و در حال گسترش یک ابرنواختر کهن را از نزدیک بررسی کند. این مأموریت که تحت عنوان آزمایش طیفسنجی فرابنفش میدان انتگرال یا INFUSE شناخته میشود، هدف اصلی خود را بر روی حلقه ماکیان قرار داده است؛ ابر عظیم غبار و گاز که از بقایای انفجار ستارهای ۲۰ هزار ساله به وجود آمده و همچنان با سرعت شگفتانگیزی در حال انبسط است.
موشک پرتابی مجهز به دستگاه تصویربرداری و طیفسنجی پیشرفته در باند فرابنفش دور (دامنه طولموج ۱۰ تا ۲۰۰ نانومتر) است که اجازه میدهد گازهای خداغ با دمای ۵۰ هزار تا ۳۰۰ هزار درجه سانتیگراد رصد و شوند. پیشبینیها حاکی است که پی- موشک تا ارتفاع تقریبی ۲۴۰ کیلومتری بالا برود و پس از انجام مشاهدات کوتاهمدت، با چتر نجات به زمین بازگردد تا برای پرتابهای آتی بازسازی و مجددا استفاده گردد. برایان فلمینگ، محقق ارشد این پروژه، تأکید کرده که ابرنواخترهایی نظیر پدیدهای که حلقه ماکیان را آفریده، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری و تکامل کهکشانها ایفا میکنند.
حلقه ماکیان آزمایشگاه طبیعی برای درک تولدستارهها
حلقه ماکیان که با نام علمی سحابی پرده نیز شناخته میشود، در فاصله حدود ۲۶۰۰ سال نوری از زمین در کهکشان راه شیری قرار دارد. این ساختار وسیع حاصل فروپاشی ستارهای است که جرم آن تخمینا ۲۰ برابر خورشید منظومه شمسی بوده و پیش از ۲۰ هزار سال در یک انفجار خ کوبان نابود گردیده. ابرهای حاصل از این رویداد در اکنون با سرعتی نزدیک به ۹۳۰ هزار مایل در ساعت (حدود ۱.۵ میلیون کیلومتر در ساعت) در حال گسترش هستند که این ویژگی، آن را به یک نمونه ایدهآل برای مطالعه مکانیزمهای انتقال انرژی از انفجارهای ستارهای به میان کهکشانای تبدیل کرده است.
وقتی موج شوک ناشی از انفجار یک نواختر با ابرهای سرد و متراکم گاز در حاشیه کهکشان برخورد میکند، انرژی عظیم به محیط میان ستارهای تزریق شده و میتواند انجماد گاز را برای تولدستارههای جدید ترغیب یا برعکس، مانع انجماد گردد. مأموریت INFUSE با دقت پایش این فرآیند در مقیاسهای کوچک، تلاش میکند تا پارامترهای کلیدی نظیر تراکم، دما و یونیزهسازی گاز را در لبه پیشروی موج شوک اندازهگیری نماید. دادههای جمعآوری شده به دانشمندان کمک میکند تا مدلهای شبیهسازی کهکشانسازی را با واقعیتهای رصدی تطبیق دهند و پیشبینیهای دقیقتری از تاریخچه کهکشان ما ارائه کنند.
نکته جالب و کمتر مورد توجه در این میان، نقش میدانهای مغناطیسی کهکشان در هدایت و شکلدهی به گسترش بقایای ابرنواختر است. مطالعات اخیر نشان دادهاند که لبههای پیشروی موج شوک در حلقه ماکیان الگوهای پیچیدهای از نخهای مغناطیسی را آشکار میسازند که میتوانند نحوه توزیع انرژی و مواد سنگین تولیدشده در هسته ستاره به کل کهکشان را کنترل کنند. درک این پدیده نه تنها برای کهکشان راه شیری، که برای کهکشانهای دور در جهانهای اول کیهان نیز حیاتی است، زیرا شرایط مشابه در کهکشانهای جوان و ستارهزای دور نیز حاکم بوده است.
پس از بازگشت موشک و بازیابی دادههای ارزشمند طیفسنجی، تیم مهندسی ناسا برای بازرسی، کالیبراسیون و تعمیرات لازم روی پی- اقدام خواهد کرد تا برای پرواز مجدد آماده شود. این رویکرد بازیافتپذیری، هزینههای مأموریتهای علمی را به شدت کاهش داده و امکان تکرار مشاهدات در بازههای زمانی مختلف را فراهم میآورد. با پیشرفت تکنولوژی موشکهای سوندینگ و ابزارهای طیفسنجی الجيل جدید، افقهای تازهای برای رصد پدیدههای گذرا و پرانرژی در کهکشان ما گشوده شده که بدون شک در سالهای آینده درک ما از چگونگی تکامل کهکشانها را دگرگون خواهد ساخت.
تحلیلهای پیشین دادههای تلسکوپهای فضایی چون هابل، چاندرا و اسپیتزر، دیدگاههای ماكروسکوپی از حلقه ماکیان را فراهم آورده بودند، اما مأموریت INFUSE با تفکیک پذیری طیفی بیسابقه در باند فرابنفش دور، لایههای میکرکوپی از فیزیک اسما را در لبه شوک آشکار میسازد. این دیدگاه تکمیلی امکان سنجش مستقیم نرخ خنکسازی گاز، فراوانی عناصر سنگین و سرعت یونها را میدهد که برای اعتبارسازی کدهای شبیهسازی هیدودینامیکی ضروری هستند.
برنامهریزان ناسا از این پراخ به عنوان پیشنمایشی برای مأموریتهای مقیاس بزرگتر در دهههای آتی یاد میکنند. تجربه کسب شده از طراحی ابزارهای سبکوزن، پرقدرت و بازیافتپذیر بر روی موشکهای سوندینگ، مستقیما در معماری تلسکوپهای نسل بعد و کاوشگرهای کهکشان برون کهکشان راه شیری منتقل خواهد شد. هدف نهایی، ترسیم نقشه سهبعدی و زماندار از چرخه مواد در کهکشانهاست؛ از تولد در انبارهای سرد مولکولی تا مرگ در انفجارهای ستارهای و بازگشت مجدد به چرخه ماده.
جامعه علمی اکنون به انتظار نتایج تجزیه و تحلیل طیفهای ثبتشده در طول پرواز چند دقیقهای است. انتشار مقالات مرجع در ماههای آینده، روشنتر شدن مکانیزمهای انتقال انرژی در موجهای شوک مقاوم و نقش میدانهای مغناطیسی در کنترل عدم استحکامهای پلاسمایی را به دنبال خواهد داشت. این دانش، نه تنها برای درک کهکشان ما، که برای تفسیر مشاهدات تلسکوپ جیمز وب از کهکشانهای در کران به سرخ بالا، حیاتی خواهد بود.




