به گزارش اسپیس نیوز، دو کشور پاکستان و بلاروس رسما قراردادهای همکاری در پروژه ایستگاه تحقیقاتی بینالمللی قمری (آیالآراس) را با چین امضا کردند تا در ساخت پایگاه ماهوارهای مشترک در دهه ۲۰۳۰ نقش داشته باشند. با این دو عضویت جدید، تعداد کشورهای طرف قرارداد این طرح به هفت برسد که شامل چین، روسیه، بلاروس، پاکستان، آذربایجان، ونزوئلا و آفریقای جنوبی میشود.
تحالف فضایی با منافع سیاسی فراتر از توان فنی
برخلاف ائتلاف آرتمیس ناسا که با پیوستن قدرتهای فضایی پیشرو نظیر ایالات متحده، اروپا، ژاپن، هند و کانادا شکل گرفته، اکثر اعضای طرح چینی در حوزه اکتشاف فضا سابقه یا قابلیتهای عملیاتی محدود دارند. پاکستان به عنوان مثال، تا کنون تنها سه ماهواره فعال در مدار زمین دارد و برای پرتابهای فضایی به زیرساختهای چینی وابسته است؛ درحالیکه چین بیش از هجصد ماهواره را در مدارهای مختلف مستقر کرده است. این واقعیت نشان میدهد که بكین در اولویت اول، ایجاد یک بلوک سیاسی-استراتژیک در برابر سیستم غربمحور در فضا را هدف قرار داده است.
تحلیلگران معتقدند چینیها با توسعۀ این شبکه، نه تنها مشروعیت بینالمللی برای برنامههای ماهوارهای خود جلب میکنند، بلکه در مذاکرات آینده درباره قانونگذاری فضایی، استخراج منابع و مناطق استراتژیک قطب جنوب ماه، موقعیت مذاکره قویتری خواهند داشت. روسیه به عنوان شریک اصلی در این طرح، نیز با وجود محدودیتهای تحریمی و مشکلات بودجهای، همچنان به همکاری در طراحی ماژولهای زیربنایی پایگاه ادامه میدهد.
مقایسه دو رویکرد برای حضور در ماه
توافقنامه آرتمیس که تاکنون توسط بیست و نه کشور امضا شده، بر مبنای اصول شفافیت، اشتراک دادهها، کمک متقابل و پرهیز از تضادی در فضا استوار است. ناسا برنامهریزی کرده تا تا پایان دهه جاری، یک یا چند پایگاه در نزدیکی قطب جنوب ماه کند که مخازن یخآب فراوانی دارد؛ این یخ میتواند برای تولید آب، اکسیژن و سوخت راکت استفاده شود. تجربیات بهدستآمده در این فاز، بنیان فرستادن انسان به مریخ در دهه ۲۰۳۰ یا ۲۰۴۰ خواهد بود.
در مقابل، جزئیات فنی و زمانبندی دقیق طرح آیالآراس کمتر آشکار است، اگرچه چین در سالهای اخیر با ماموریتهای چانگا موفقیتآمیز نظیر برداشت نمونه از مخفی ماه و فرود موشکهای سنگین، توانایی فنی خود را اثبات کرده است. و پاکستان با امضای این تفاهمنامهها، سعی دارند در زنجیره تأمین و آموزش نیروی انسانی فضایی از تجربیات چین بهرهمند شوند، هرچند که نقش عملیاتی آنها در ساخت پایگاه ماهوارهای همچنان مبهم است.
نکته قابل توجه این است که هر دو بلوک در منطقه قطب جنوب ماه تمرکز دارند، که افزایش احتمال تداخلهای قانونی و عملیات در دهههای آینده را به همراه دارد. جامعه بینالمللی در حال مذاکره برای تدوین چارچوبهای جدید مدیریت ترافیک فضایی، استخراج معدنی و حفظ تاریخی در ماه است؛ عضویت در یکی از این دو ائتلاف، رأیدادن در شکلگیری این قوانین را تضمین میکند.
آینده رقابت فضایی و پیامدهای زمینمحور
رقابت برای تسلط بر ارتفاعات استراتژیک ماه، تنها یک مسابقه علمی نیست؛ بلکه بازتابی از توازن قدرتهای نوین بر روی زمین است. کشورهایی که در فناوریهای موشکی، ماهوارهای و هوش مصنوعی پیشرفت میکنند، در های آینده و امنیت ملی برتری خواهند یافت. پیوستن پاکستان و بلاروس به طرح چینی، نشاندهنده ی در سیاستهای خارجی این کشورها به سمت شرق است، درحالیکه هند به عنوان رقیب منطقهای، در آرتمیس حضور فعال دارد.
در سالهای آینده، توسعه پایگاههای ماهوارهای و استخراج منابع فضایی، اقتصاد جدیدی را متولد خواهد کرد که در آن، کنترل بر مسیرهای انتقال، نقاط فرود و ذخایر یخ، معیار قدرت خواهد بود. ایران نیز با پیشرفت در تکنولوژیهای موشکی و ماهوارهای، میتواند در این معادله نقشی ایفا کند، اما نیاز به تصمیمگیری استراتژیک در انتخاب شریک یا حفظ استقلال عمل دارد. رقابت بر سر ماه، در حقیقت، رقابت بر سر آینده ک و ژئوپلیتیک زمین است.
از منظر فنی، چالشهای ساخت پایگاه ماهوارهای در قطب جنوب ماه فراتر از تواناییهای فعلی هر دو بلوک است. دماهای شدید، پرتوهای کهکشان، گرد و غبار و تأخیر در ارتباطات، نیازمند فناوریهای پیشرفته حفاظت حرارتی، پوستهای ضدترافیک و سیستمهای ی تعمیر است. چین در ماموریتهای چانگا ۶ و ۷، آزمایش برداشت نمونه از منطقۀ قطبی و تست فناوریهای فرود دقیق را در برنامه دارد، درحالیکه ناسا با قراردادهای تجاری برنامه، لندرهای را برای حمل بارهای علمی و آزمایشی به سطح ماه قرارداده است.
بعد حقوقی و قانونگذاری فضایی نیز میدان رقابت جدید است. قرارداد فضای بیرونی ۱۹۶۷، مالکیت ملی بر أجرام آسمانی را منع میکند، اما در مورد حقوق استخراج و استفاده از منابع، ابهاماتی باقی مانده است. ائتلاف آرتمیس با طرح اصول آرتمیس، سعی دارد عرفهای جدیدی برای استخراج منابع، منطقههای امنیت و اشتراک دادهها تدوین کند. چین و روسیه در مقابل، بر ضرورت مذاکره در چارچوب کمیته کاربردهای مسالمتآمیز فضای بیرونی سازمان ملل تأکید دارند و هر یکطرفه- را رد میکنند. این شکاف حقوقی، در دهه آینده به چالشهای دیپلماتیک جدی تبدیل خواهد شد.
از دید اقتصاد فضایی نوظهور، وجود دو مسیر موازی برای توسعۀ زیرساختهای ماه، فرصتهای تجاری را برای شرکتهای خصوصی در هر دو بلوک گسترش میدهد. شرکتهای آمریکایی و اروپایی در حریم توافقنامه آرتمیس، به قراردادهای خدمات حمل، ارتباطات و ناوبری ماهوارهای دسترسی دارند. در سوی دیگر، چین با پلتفرمهای تجاری خود نظیر شرکتهای فضایی دولتی-خصوصی، بازارهای آسیا، آفریقا و آمریکای جنوبی را هدف قرار میدهد. رقابت برای جذب سرمایه، انتقال تکنولوژی و استانداردسازی، موتور رشد صنعت فضای نوین خواهد بود.
در نهایت، پیوستن پاکستان و بلاروس به طرح چینی، نشاندهندهی یک واقعیت استراتژیک است فضا دیگر حوزهی اختصاصی قدرتهای سنتی نیست. کشورهای در حال توسعه با بهرهگیری از همکاریهای دو یا چندجانبه، میتوانند در زنجیره ارزش فضایی سهمی بگیرند، به شرطی که اولویتهای ملی، استقلال فناوری و منافع بلندمدت را به درستی محاسبه کنند. دهههای آینده، نه تنها سرنوشت حضور بشر در ماه، بلکه ترسیم مجدد نقشه قدرت جهان را بر اساس دسترسی به ارتفاعات استراتژیک فضایی رقم خواهند زد.




