دانشمندان به تازگی موفق شدند برای اولین‌بار از قطب جنوب خورشید عکس‌برداری کنند؛ بخشی از ستاره منظومه شمسی که تا بحال هیچ انسانی موفق به دیدن آن نشده می بود.

تصاویر شگفت‌انگیز فضاپیمای «مدارگرد خورشیدی» (Solar Orbiter)، که توسط آژانس فضایی اروپا (ESA) هدایت می‌بشود، نمایی بی‌سابقه از میدان مغناطیسی ستاره منظومه شمسی را نشان داده است؛ میدانی که به نظر می‌رسد چون انبار باروتی آماده انفجار است. Solar Orbiter در فوریه ۲۰۲۰ توسط ESA و با همکاری ناسا پرتاب شد.

مقصد این مدارگرد بازدید ساختار میدان مغناطیسی این ستاره، منشأ باد خورشیدی، و شناسایی دلایل دقیق فعالیت‌های خورشیدی همانند شراره‌ها، فوران‌های تاجی (CMEs) و لکه‌ها است.

این تصاویر در تاریخ ۲۳ مارس ۲۰۲۵ در نزدیکی این ستاره گرفته و چهارشنبه، ۱۱ ژوئن ۲۰۲۵ به زمین ارسال و انتشار شدند. در این تصاویر، نمایی از قطب جنوبی خورشید دیده می‌بشود که تا پیش از این هیچ فضاپیما یا تلسکوپی موفق به ثبت آن نشده می بود.

همه سیارات منظومه شمسی — از جمله زمین — در صفحه‌ای به نام دایره‌البروج (ecliptic) به دور ستاره منظومه شمسی می‌چرخند. این صفحه تقریباً هم‌راستا با استوای خورشید است، به همین علت مشاهده مستقیم قطب‌های این ستاره از زاویه زمین ممکن نیست.

اما Solar Orbiter، طی چند ماه قبل مدار خود را کم کم کج کرده و به زاویه‌ای ۱۷ درجه پایین‌تر از استوای خورشید رسیده است. این کار علتشد برای نخستین بار قطب جنوب ستاره منظومه شمسی به طور مستقیم قابل مشاهده بشود.

«کارول ماندل» مدیر علمی آژانس فضایی اروپا دراین‌باره او گفت: «امروز برای نخستین‌بار در تاریخ، چشم‌اندازهایی از قطب‌های ستاره منظومه شمسی را به بشریت نشان می‌دهیم. این تصاویر منحصر‌به‌فرد از مأموریت Solar Orbiter سرآغازی بر دوران جدیدی از علم است.»

تصاویر تازه قطب جنوب ستاره منظومه شمسی با منفعت گیری از سه ابزار علمی از مجموع ۱۰ ابزار نصب‌شده روی Solar Orbiter گرفته شده‌اند. این تصاویر در طول‌موج‌های گوناگون نور مرئی و فرابنفش ثبت شده‌اند و اطلاعاتی غنی درمورد میدان مغناطیسی پیچیده و درهم این ستاره، حرکات پرسرعت برخی عناصر شیمیایی در تاج خورشیدی (corona) و حرکت باد خورشیدی اراعه خواهند داد. باد خورشیدی جریانی از ذرات باردار است که از سطح ستاره منظومه شمسی به فضا پرتاب می‌بشود و نقش مهمی در شکل‌گیری آب و هوای فضایی در سراسر منظومه شمسی دارد.

راز میدان مغناطیسی ستاره منظومه شمسی در قطب جنوب

یکی از با اهمیت ترین قسمت‌های این مشاهدات، داده‌های ابزار تصویربردار قطبی‌سنجی و لرزه‌شناسی (PHI) است. نقشه‌هایی که PHI از میدان مغناطیسی این ستاره تهیه کرده‌اند، اتفاق‌ای شگفت را نشان خواهند داد: در قطب جنوب، هر دو نوع قطب مغناطیسی — هم شمالی و هم جنوبی — به طور درهم و متراکم دیده خواهد شد. این اتفاق با رنگ‌های آبی و قرمز در تصاویر نشان داده شده است و برخلاف مغناطیس‌های معمولی است که تنها یک قطب مثبت و یک قطب منفی دارند.

این اتفاق یعنی چه؟ خورشید درحال وارونگی است!

به حرف های دانشمندان، این آشفتگی مغناطیسی نشانه‌ای از این است که خورشید در اغاز‌ وارونگی قطبی (magnetic reversal) است؛ اتفاق‌ای که تقریباً هر ۱۱ سال یک‌بار رخ می‌دهد. در این فرایند، قطب‌های مغناطیسی این ستاره جا‌به‌جا خواهد شد — شمال به جنوب و بالعکس.

این وارونگی هم‌زمان با آخر حداکثر فعالیت خورشیدی (Solar Maximum) است، دوره‌ای که این ستاره بیشترین انفجارهای خورشیدی و لکه‌ها را دارد. بعد از وارونگی، خورشید داخل کمینه خورشیدی (Solar Minimum) می‌بشود که در آن فعالیت‌ها به شدت افت می‌یابند و قطب‌ها بار دیگر منظم خواهد شد — هر کدام تنها یک نوع قطب مغناطیسی خواهند داشت.

در آینده چه می‌بشود؟ مأموریت ادامه دارد

فضاپیمای Solar Orbiter در سال‌های آینده، با منفعت گیری از پشتیبانی گرانشی سیاره زهره (ونوس)، مدار خود را زیاد تر کج خواهد کرد.

این تحول زاویه‌ها علتمی‌بشود قطب‌های خورشید با جزئیات زیاد تر و از زوایای متفاوت‌تری دیده شوند و شناخت ما از ستاره مادر منظومه‌مان به‌طور چشمگیری افزایش یابد. به حرف های‌ «دانیل مولر»، دانشمند ارشد پروژه Solar Orbiter در ESA:

«این تازه نخستین پله از نردبان ماست. این داده‌ها فهمیدن ما از میدان مغناطیسی این ستاره، باد خورشیدی و فعالیت‌های آن را دگرگون خواهد کرد.»

ویدیٔوهایی شگفت‌انگیز از اتفاق‌های سطح خورشید را با جزئیاتی بی‌سابقه اینجا تماشا کنید.