گسترش دایره اخلاق به دیدگاه پاپ فرانسیس چرا باید فراتر از مرزهای خویشتنداری برویم؟, هزاران نفر برای جشن عید پاک در میدان سنتپیتر گرد هم آمده بودند، بیخبر از اینکه پاپ فرانسیس در ساعات پایانی عمر خویش به سر میبرد. با وجود ضعف جسمانی، ایشان مصمم بود تا آخرین لحظات را به ملاقات با جی.دی. ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، اختصاص دهد تا بر سر مفاهیمی چون دایره اخلاق، مهربانی و انسانیت گفتگو کنند.
این دیدار که در ظاهر یک حرکت دیپلماتیک معمولی به نظر میرسید، در باطن گفتمانی عمیق و حیاتی را درباره آینده شفقت انسانی در پی داشت. این ملاقات پس از نامهای پرشور از سوی پاپ به اسقفان آمریکا صورت گرفت؛ نامهای با پیام صریح نگرانی اخلاقی نباید در گرو مرزها، تابعیت یا نزدیکی جغرافیایی باشد.
تی و gần به غریزی از وفاداری است.
استدلال ایشان بر این استوار است که عشق باید از خانواده آغاز شده، سپس به جامعه محلی، پس از آن به ملت و در نهایت به جهان گسترده شود. این رویکرد مدیریتپذیر، امن و برای قشر قابلتوجهی از مردم، راهی آسایشبخش و صحیح به نظر میرسد. اما همانگونه که تاریخ گواه است، راحتترین مسیر همیشه بهترین گزینه نیست.
پاپ فرانسیس این سلسلهمراتب را به چالش کشید و هشدار داد که محدود کردن نگرانی به دایرههای کوچک میتواند بستر بیتفاوتی، طرد و نتایج بدتر را فراهم آورد.
شاید این سخنان تنها یک آرمان اخلاقی به نظر برسد، اما در واقعیت این نگاه، الزامی برای پیشرفت بشریت محسوب میشود. وقتی علم، طرفدار شفقت میشود تحقیقات روانشناسی اخلاقی به طور فزایندهای از دیدگاه پاپ فرانسیس حمایت میکنند. مطالعات نشان میدهند که انسانها از نظر زیستی قادرند دایرههای اخلاقی بسیار انعطافپذیر داشته باشند و ما ناچار نیستیم تا ابد تنها به نزدیکان خود اهمیت دهیم.
برای مثال، ایدهی دایره در حال گسترش که نخستین بار توسط فیلسوف مشهور پیتر سینگر مطرح شد، از این منظر با دیدگاه پاپ همسو است. این نظریه توضیح میدهد که جوامع انسانی چگونه به مرور زمان نگرانی اخلاقی خویش را از خانواده به جوامع، ملتها و حتی حیوانات گسترش دادهاند. ونس به این الگو اشاره داشت، اما نتیجهگیری متفاوتی ارائه کرد به باور ایشان باید در مراحل اولیه متوقف شد.
سینگر، همانند پاپ فرانسیس، ما را به پیشروی فراتر تشویق میکند. ایشان میخواهد با بهرهگیری از عقل و همدلی، مرزهای شفقت را تا حيث موجوداتی که نمیشناسیم، بگسترانیم. منبع بیپایان همدلی یکی از بزرگترین توهمهای رایج درباره همدلی، این باور است که منابع انسانی برای همدلی محدود هستند. این دیدگاه مفید میدارد که اگر بیش از حد به غریبهها محبت کنیم، برای خانواده و جامعه خود محبت کمتری باقی میماند.
اما تحقیقات، تصویری بسیار امیدبخشتر ترسیم میکنند. در آزمایشهای دکتر ابیگیل مارش، پژوهشگر برجسته روانشناسی، افرادی که به شدت از غریبهها حمایت میکردند، محبت و دقت بسیار بیشتری نسبت به خانوادههای خود نیز نشان دادند. همدلی آنها نه تنها کاهش نیافت، بلکه افزایش یافت. پژوهشهای دیگر نیز ثابت کردهاند که وقتی افراد باور کنند همدلی بیپایان است، بدون افت محبت به نزدیکان، به دیگران نیز عشق میورزند.
این یافتهها انقلابی در توهمهایی است که سالها به عنوان حقیقت پذیرفته شدهاند. دیگر لازم نیست همدلی را بازی جمع صفر بدانیم. همانگونه که کهنسالان میگفتند، محبت با تقسیم کردن کمتر نمیشود، بلکه بیشتر میگردد. رشد اخلاقی، مسیری خطی نیست بینش کلیدی دیگر روانشناسی، این است که رشد اخلاقی لزوماً مسیر خطی و سادهای را طی نمیکند. برخلاف توصیف ونس، ضروری نیست که حتماً ابتدا خانواده، سپس همسایه و بعد جهان را دوست داشته باشیم.
تحقیقات بر روی کودکان نشان میدهد که نگرانی اخلاقی با رشد، کمتر میشود نه بیشتر. گاه کودکان هرچه بزرگتر شوند، در ابراز همدلی انتخابیتر عمل میکنند. بزرگسالان نیز الگوهای عجیبی نشان میدهند برای مثال، ممکن است فردی برای حیوان خانگی خود ارزش اخلاقی بیشتری قائل شود تا برای انسانی رنجکش. این نتایج مشخص میکند که نگرانی اخلاقی لزوماً بر پایه الگوهای قابل پیشبینی گسترش نمییابد.
نگاه پاپ فرانسیس مبنی بر جهش نگرانی اخلاقی به دایرههای گسترده، کاملاً با این شواهد علمی همخوانی دارد. همکاری، نیروی برتر ما است در قلب این گفتگو، ایدهای بنیادین نهفته است انسانها نه به دلیل رقابت، بلکه به واسطه همکاری با یکدیگر، گونهای غالب بر زمین شدهاند. اجداد ما به همین دلیل زنده ماندند و پیشرفت کردند که توانستند فراتر از خانوادههای خویش، به دیگران اعتماد کرده و با آنان همدلی کنند.
طبیعت، آنهایی را که میتوانستند بزرگتر بیندیشند و گستردهتر احساس کنند، مورد لطف قرار داد. وقتی اخلاق را مانند کیکی کوچک بدانیم که هر تکه از آن به دیگری داده شود، از سهم خودمان کاسته میشود، در واقع به نیروی حیاتی بقای خود خیانت کردهایم. عظمت واقعی اخلاقی، درک این است که با بالا بردن دیگران، ما نیز رشد مییابیم.
میراث جاودانه پاپ فرانسیس پاپ فرانسیس در روزهای آخر عمر، پیامی به جهان ارایه کرد که هرگز نمیتوان ارزش آن را نادیده گرفت. مضمون پیام ایشان این بود امروزه جهان در نقطهای عطف قرار دارد. میتوانیم در دایرههای کوچکتر و ترسناکتر فرو برویم، یا شجاعانه قدمی به سوی گسترش همدلی برداریم. فراخوان ایشان به ما یادآوری میکند که آینده، از آن افرادی است که باور دارند کرامت انسانها بیقید و شرط است و شفقت، بدون مرز میباشد. منبع
