روشهای موثر اصلاح رفتار کودک تفاوت تنبیه و پیامد و اصول اجرای صحیح, تمام کودکان در طول رشد گاهبهگاه رفتارهای نامناسبی از خود نشان میدهند، قوانین را نقض میکنند و مرزهای تعیینشده را فراتر میروند. اگرچه این رفتارها بخشی طبیعی از دوران کودکی محسوب میشوند، اما نحوه واکنش والدین در این لحظات، نقش تعیینکنندهای در تشدید یا اصلاح این الگوهای رفتاری ایفا میکند.
آیا تنبیه کودک استراتژی سودمندی است یا وجود راهکارهای بهتری وجود دارد؟
اهمیت واکنش درست والدین در برابر رفتار نادرست کودک کارولین فولتون، روانشناس کودک و نوجوان، تأکید میکند وقتی والدین در مواجهه با نافرمانی کودک، عکسالعملی آرام و مناسب نشان میدهند، کودک سریعتر از اشتباه خود آگاه شده و تلاش میکند در آینده رفتار بهتری داشته باشد. حفظ آرامش در لحظهای که کودک بر سر نافرمانی خود اصرار دارد، چالشبرانگیزترین وظیفه والدین است.
بسیاری از والدین در چنین شرایطی، بدون در نظر گرفتن عواقب، به سراغ روشهای تنبیه نادرست میروند. این رویکردها نه تنها اثر معکوس داشته و کودک را به سمت رفتارهای منفی (مانند لجبازی) سوق میدهند، بلکه میتوانند به اعتماد به نفس کودک و رابطه والدین-فرزند آسیب جبرانناپذیری بزنند. تفاوت بنیادین میان پیامد و تنبیه پیامد رویدادی است که به دنبال رفتار نادرست کودک به وجود میآید.
القا میکند، در حالی که پیامد – حتی اگر باعث اندکی ناراحتی شود – نتیجه مثبتی دارد و کودک را به تفکر در عواقب اعمال خود وامیدارد تا در دفعات بعد رفتار بهتری انتخاب کند.
برای بهبود اختلالات رفتاری، پیامد از تنبیه موثرتر است، زیرا اشتباهات کودک را به فرصتهایی برای یادگیری و بهبود تبدیل میسازد.
انواع رایج تنبیه کودک و پیامدهای مخرب آن روشهای تنبیهگری متفاوت هستند و معمولاً شامل موارد زیر میشوند انتقاد و توهین به کودک فریاد زدن و تهدید کردن ترساندن کودک تنبیه بدنی (کتک زدن) به عنوان مثال، اگر والدینی از کودک ۵ ساله خود بخواهند اسباببازیهایش را جمع کند و کودک امتناع ورزد، ممکن است به زور یا کتک زدن متوسل شوند.
هدف والدین از ایجاد درد جسمانی، جلوگیری از تکرار این رفتار است، اما پژوهشها نشان میدهند تنبیه بدنی باعث خشم، رنجش و ترس در کودک شده و اثر کاملاً معکوس میگذارد.
نمونههای دیگر از تنبیه که عامل شرمساری میشوند عبارتند از تنبیه در مدرسه مانند مو کردن اجباری کودک عکسبرداری از اتاق کثیف کودک و انتشار آن در شبکههای اجتماعی آلیزا پرسمن، روانشناس کودکان، میگوید تنبیه کردن باعث میشود کودکان نسبت به چه کسی هستند حس بدی داشته باشند، نه نسبت به چه کاری انجام دادهاند.
اغلب تنبیه نتیجه معکوس میدهد، چرا که کودک به جای تمرکز بر نتایج رفتار خود و تلاش برای تغییر، خشم خود را به والدین متمرکز میکند. برای مثال کودک به جای اینکه بگوید من کار اشتباهی کردم، میگوید من چه مادری بدی دارم! چه عواملی پیامد را نتیجهبخش و آموزنده میسازد؟ دکتر فولتون بیان میکند پیامدها به همین دلیل مؤثربهاند که رفتار کودک را به نتیجه نهایی مرتبط میکنند و به او اجازه میدهند از رفتارهای خود درس بگیرد.
پیامد به جای القای حس گناه به خاطر یک اشتباه، بر آموزش کودک برای انجام کارهای بهتر در آینده متمرکز است.
اینگونه کودک از اشتباهات خود خجالت نمیکشد و شرمنده نمیشود، بلکه با یک پیامد معقول و قابل پیشبینی روبرو میشود که یک فرصت عالی برای یادگیری محسوب میشود. به عنوان مثال، اگر کودک ۵ ساله پس از بازی، اسباببازیهایش را جمع نکرد، یکی از راهکارهای صحیح این است که والدین با جمعآوری اسباببازیها، اجازه بازی کردن با آنها را برای بقیه روز از او بگیرند.
این روش بسیار مؤثربه، چرا که کودک مستقیماً پیامد رفتار خود را میبیند و میفهمد برای اینکه همیشه بتواند با اسباببازیهایش بازی کند، باید پس از اتمام، آنها را در جای خود قرار دهد. ترفندهای انضباطی موثر که باید در نظر بگیرید ۱. بیان صریح و شفاف انتظارات آشکار کردن انتظارات به کودک کمک میکند تا رفتار بهتری داشته باشد. آنچه برای بزرگسالان بدیهی و معلوم است (چه رفتاری پذیرفته شده و چه رفتاری نه)، برای کودکان روشن نیست.
بیان صریح قوانین و انتظارات، الزامی است که والدین باید به آن پایبند باشند. دکتر پرسمن پیشنهاد میکند علاوه بر بیان صریح انتظارات، با فرزند در مورد پیامدهای رفتار او نیز گفتگو کنید. آگاهی از عواقب و پیامدهای رفتاری، انگیزه کودک برای رعایت قوانین را افزایش میدهد. ۲. تدوین پیامدهای منطقی بزرگسالان پیامدهای منطقی را تدوین میکنند که مستقیماً به رفتار نادرست کودک مرتبط هستند.
اگر کودکی از تلفن همراه سوءاستفاده کند، والدین تلفن را از او میگیرند. نمونه دیگر وقتی والدین از کودک میخواهند دوچرخه یا وسایل ورزشی را در جای خود بگذارد و کودک اطاعت نمیکند، والدین حق استفاده از آن وسایل را برای مدتی مشخص از او سلب میکنند تا کودک عاقبه نافرمانی خود را تجربه کند. ۳. بهرهگیری از پیامدهای طبیعی پیامدهای طبیعی، شکل مؤثری از پیامدها هستند که نتیجه مستقیم و ذاتی رفتارهای کودک محسوب میشوند.
این پیامدها نیازی به مداخله مستقیم والدین برای نشان دادن عواقب ندارند؛ بزرگسالان میتوانند به کودکان اجازه دهند با پیامدهای طبیعی انتخابهایشان روبرو شوند، البته به شرطی که این روبرو شدن خطری برای سلامت کودک نداشته باشد. این نوع پیامدها، انگیزه درونی برای اصلاح رفتار در کودک شکل میدهد. مثالها اگر کودک کت خود را به مدرسه ببرد، ممکن است سرما بخورد. اگر برای امتحان درس نخواند، نمره پایینی میگیرد.
اگر به موقع آماده نشود، ممکن است از بازی فوتبال محروم بماند. اینها پیامدهای طبیعی رفتار کودک هستند. کودک با مشاهده این نتایج درس میگیرد و تلاش میکند در دفعات بعد از تکرار اشتباه خودداری کند. دکتر پرسمن میگوید هر دو نوع پیامدهای منطقی و طبیعی برای کودکان آموزندهاند و باعث میشوند کودکان به عواقب اعمال خود آگاه شده و برای رفتار بهتر در آینده انگیزه یابند.
این رویکردهای انضباطی باعث شرمساری یا ناراحتی کودک نمیشوند، بلکه روشی محترمانه برای تقویت حس مسئولیتپذیری و استقلالیتی کودک محسوب میشوند. نکته حیاتی در مورد پیامدهای طبیعی، اطمینان از امنیت کودک است. اگرچه میتوانید به کودک مدرسهای اجازه دهید ساعت خواب خود را تعیین کند یا بدون کت به مدرسه برود و پیامد را ببیند، اما کودک پیشدبستانی یا نوزاد به اندازه کافی بلوغ پیدا نکرده تا مسئولیت پیامدهای چنین انتخابهایی را بکشد.
دکتر پرسمن افزوده است پیامدهای سالم باعث میشوند کودکان حس خوبی نسبت به خود داشته باشند و به آنها اطمینان میدهند که در دفعات بعد میتوانند بهتر عمل کنند. ۴. وقفه کوتاه به عنوان ابزاری برای تفکر وقفه کوتاه ترفندی موثر برای کودکان کوچکتر، بهویژه نوزادان و کودکان پیشدبستانی است. این وقفه فرصتی برای توقف، آرام شدن، تفکر و تلاش مجدد فراهم میکند.
نام رفتار نامناسب کودک را بگویید و با دادن یک وقفه کوتاه، به او فرصت دهید در مورد رفتار خود فکر کند. لزومی ندارد کودک این زمان را در انزوا بگذراند؛ مکانی را انتخاب کنید که کودک در آن احساس راحتی، آسایش و امنیت کند. قبل از گفتگو در مورد اتفاق افتاده و انتظارات برای دفعه بعد، مطمئن شوید که حالت کودک خوب شده و برای ارتباط آماده است. ۵.
ثبات در اصول و انعطافپذیری در اجرا مهمترین اصل در برخورد با کودکان، حفظ آرامش و ثبات است. اگر مدام مواضع خود را تغییر دهید، کودک دچار سردرگمی شده و نمیتواند تمایز درست و نادرست را درک کند. اگر در قبال قوانین تعیینشده ثابتقدم و قاطع باشید، کودک پیامد نقض قوانین را درک میکند، انتظارات شما را برآورده میسازد و انضباط، صبر و خودآگاهی را میآموزد. به نظر دکتر پرسمن، انعطافپذیری در شرایط خاص اشکالی ندارد.
اگر ساعت خواب یا استفاده از تلفن همراه در سفر یا شرایط استثنایی مقداری جابهجا شود، مشکلی پیش نمیآید. این انعطافپذیری به فرزند نشان میدهد که شما به نیازها و خواستههای او دقت دارید و انگیزه او برای پیروی از قوانین در سایر اوقات را تقویت میکند. چگونه بفهمیم روش آموزش نظم و انضباط ما موثر است؟
اگر مشاهده کردید که کودک شما تلاش در اصلاح رفتار نادرست خود دارد و رفتارهای نامناسب او به مراتب کمتر شده است، یعنی شما روی مسیر درست هستید. قطعاً از کودک انتظار اصلاح فوری رفتار را نداشته باشید؛ ممکن است او نیاز داشته باشد چندین بار پیامد رفتار خود را تجربه کند و درس بگیرد. گاهی نیز لازم است چندین تکنیک مختلف را امتحان کنید تا متوجه شوید کدام یک برای کودک شما مناسبتر است.
نتیجهگیری نهایی تنبیه کودک ممکن است در کوتاهمدت موثر به نظر برسد و کودک از ترس تنبیه مجدد رفتار بهتری نشان دهد، اما در درازمدت نتیجه معکوس داشته و میتواند باعث کاهش اعتماد به نفس کودک شود. در مقابل، پیامد استراتژی مؤثری برای مقابله با رفتارهای نادرست کودکان محسوب میشود. بهرهگیری از پیامدهای منطقی و طبیعی، زمینه را فراهم میکند تا کودک نتایج رفتارهای خود را ببیند و به طور ذاتی برای بهبود تلاش کند.
شما برای اصلاح رفتارهای نادرست کودکتان از کدام روش استفاده میکنید؟ پیامد یا تنبیه؟ نظرات و تجربیات ارزشمند خود را با ما و سایر کاربران در میان بگذارید. هشدار! این نوشته فقط جنبه آموزشی دارد و برای استفاده از آن لازم است با پزشک یا متخصص مربوطه مشورت کنید. اطلاعات بیشتر منبع
