مقدار نرمال تریگلیسرید چقدر است؟ علائم، دلایل و روشهای درمان بالا بودن چربی خون, تریگلیسرید یکی از رایجترین انواع چربی در بدن است که در موادی مانند کره، روغنها و گوشت وجود دارد. وقتی بدن به انرژی نیاز دارد، این چربیها تجزیه شده و سوخت سلولی فراهم میکنند. با این حال، افزایش بیش از حد تریگلیسرید در خون میتواند بستر را برای بروز بیماریهای قلبی-عروقی، سکته مغزی و پانکراتیت فراهم آورد.
شناختن سطح طبیعی، علائم و راههای کنترل آن برای حفظ سلامت قلب و عروق ضروری است. تریگلیسرید چیست و چه نقشی در بدن دارد؟ تریگلیسریدها از سه اسید چرب و یک مولکول گلیسرول تشکیل شدهاند. این ترکیب اصلی چربیهای غذایی و چربی ذخیرهشده در بدن است.
این چربیها در بافتهای چربی انباشته شده و در زمان نیاز، به جریان خون رها شده تا انرژی عضلات و أعضاء فراهم آورند. در سطح طبیعی، تریگلیسرید برای تامین سوخت، تولید حرارت و حفظ عملکردهای حیاتی بدن لازمه است. تفاوت تریگلیسرید با کلسترول هر دو تریگلیسرید و کلسترول از خانواده لیپیدها هستند، اما ماهیت و عملکرد متفاوتی دارند.
تریگلیسرید چربی خالص است و منبع انرژی بدنه محسوب میشود، در حالی که کلسترول ماده مومیمانندی است که برای ساخت غشای سلولی، هورمونهای استروئیدی و عصاره صفرا مورد نیاز است. چون لیپیدها در خون حل نمیشوند، کبد آنها را در بستههای پروتئینی به نام لیپوپروتئین (مانند LDL، HDL و VLDL) بستهبندی و به سراسر بدن منتقل میکند.
مقدار طبیعی و مرزی تریگلیسرید در خون بر اساس دستورالعملهای بالینی، مقادیر مرجع تریگلیسرید در بزرگسالان به شرح زیر است طبیعی (بهینه) کمتر از ۱۵۰ میلیگرم در دسیلیتر مرزی (بالای طبیعی) ۱۵۰ تا ۱۹۹ میلیگرم در دسیلیتر بالا ۲۰۰ تا ۴۹۹ میلیگرم در دسیلیتر بسیار بالا (خطرناک) ۵۰۰ میلیگرم در دسیلیتر و بالاتر در نوجوانان ۱۰ تا ۱۹ ساله، سطح کمتر از ۹۰ میلیگرم در دسیلیتر طبیعی محسوب میشود.
سطح بالای ۱۵۰۰ میلیگرم میتواند باعث پانکراتیت حاد، ورم کبد و طحال و اختلالات عصبی شود. پزشک برای ارزیابی دقیق، پروفایل کامل لیپید (کلسترول کل، LDL، HDL و تریگلیسرید) را در نظر میگیرد. علت و عوامل ریسک بالا بودن تریگلیسرید افزایش تریگلیسرید میتواند ناشی از عوامل ژنتیکی، سبک زندگی یا بیماریهای پایه باشد.
مهمترین دلایل عبارتند از چاقی و اضافه وزن، به ویژه چربی شکمی مصرف بیش از حد قند، شیرینی، نوشابه و غذاهای پر از کربوهیدراتهای پالایششده مصرف الکل (حتی در مقادیر کم) بیحرکتی و کمتحرکی دیابت نوع ۲ کنترلنشده و مقاومت به انسولین کمکاری تیروئید (هیپوتیروئیدیسم) بیماریهای کبدی مانند چربی کبد بیماریهای کلیوی مصرف برخی داروها کورتیکواستروئیدها، استروژن، رتینوئیدها، بیتابلاکرها و دیورتیکهای تئازیدی عوامل ژنتیکی (هیپرلیپیدمیای خانوادگی) علائم تریگلیسرید بالا تریگلیسرید بالا به تنهایی معمولاً علائم مشخصی ندارد و به صورت خاموش پیش میرود.
بسیاری از افراد تا زمان بروز عوارض جانبی یا آزمایش روتین از آن بیخبرند. در موارد بسیار بالا (بیش از ۱۰۰۰-۱۵۰۰)، ممکن است علائم زیر دیده شود پوستهای زرد رنگ (زانتوم) روی پوست، به ویژه در اطراف چشم، مفصل آرنج و زانوها درد شدید شکم ناشی از پانکراتیت خستگی و ضعف نامعلول مشکلات بینایی عارضی بنابراین، انجام آزمایش پنل لیپید (نیاز به ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتایی) به صورت دورهای برای تشخیص زودرس ضروری است.
عوارض و خطرات تریگلیسرید بالا اگر درمان نشود، تریگلیسرید بالا میتواند منجر به عوارض جدی شود پانکراتیت حاد التهاب پانکراس که وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده زندگی است. بیماریهای قلبی-عروقی اتروسکلروز (سفت شدن رگها)، بیماری شریانهای کرونر، سکته مغزی، بیماری شریانهای محیطی و کاروتید. سندرم متابولیک ترکیبی از فشار خون بالا، قند خون بالا، چاقی شکمی و اختلال لیپید.
اختلال در پروفایل لیپید کاهش HDL و افزایش ذرات LDL کوچک و چگال (بیشتر اتروژنیک). چربی کبد غیرالکلولی انباشت چربی در کبد و پیشرفت به استئاتوهایپاتیت. زمانبندی و تعداد پیشنهادی آزمایش تریگلیسرید بزرگسالان ۲۰ تا ۴۰ سال هر ۴ تا ۶ سال یک بار (بیشتر در صورت داشتن عوامل ریسک). مردان بالای ۴۵ سال و زنان بالای ۵۵ سال سالانه یک بار. بیماران قلبی، دیابتی یا تحت درمان لیپید طبق دستور پزشک، معمولاً هر ۳ تا ۶ ماه.
کودکان یک بار در بازه ۹ تا ۱۱ سالگی و مجدداً در ۱۷ تا ۲۱ سالگی (زودتر در صورت سوابق خانوادگی قوی). درمان غیردارویی و تغییرات سبک زندگی (برای سطح بالای ۲۰۰ و بیشتر) تغییر سبک زندگی ستون فقرات درمان است و میتواند تا ۵۰٪ تریگلیسرید را کاهش دهد افزایش فعالیت بدنی حداقل ۱۵۰ دقیقه ورزش متوسط در هفته (مثل پیادهروی سریع ۳۰ دقیقه، ۵ روز در هفته).
کاهش وزن کاهش ۵ تا ۱۰ درصد وزن بدن در افراد اضافهوزن، اثر قابلتوجهی روی تریگلیسرید دارد. اصلاح رژیم غذایی حذف قندهای ساده، شیرینی، نوشابه، آرد و برنج سفید. افزایش فیبر (سبزیجات، میوه، غلات کامل، حبوبات). انتخاب چربیهای سالم جایگزینی چربیهای اشباع (گوشت قرمز، کره، پنیر پرچرب) و چربی ترانس با چربیهای تک و چندغیراشباع (روغن زیتون، آجیل، آووکادو، ماهیهای چرب).
مصرف اسیدهای چرب امگا-۳ مصرف ماهیهای چرب (سالمون، ساردین، قزلآلا، تن) ۲ تا ۳ بار در هفته یا مکمل روغن ماهی با تجویز پزشک. قطع کامل الکل الکل حتی در مقادیر کم تریگلیسرید را به شدت بالا میبرد. ترک سیگار سیگار سطح HDL را پایین میآورد و ریسک قلبی را تشدید میکند. کنترل قند خون و فشار خون مدیریت دیابت و هپرتنشن تأثیر مستقیم روی لیپیدها دارد. مدیریت استرس و خواب کافی ۷ تا ۸ ساعت خواب باکیفیت و تکنیکهای کاهش استرس.
داروهای رایج در درمان تریگلیسرید بالا وقتی تغییرات سبک زندگی کافی نباشد یا سطح تریگلیسرید بسیار بالا باشد (بیش از ۵۰۰)، پزشک دارو تجویز میکند. مهمترین گروههای دارویی عبارتند از فیبراتها (جمفیبروزيل، فنوفیبرات) موثرترین دارو برای کاهش تریگلیسرید (تا ۵۰٪) و افزایش استاتینها (آتورواستاتین، روزوواستاتین، سیمواستاتین) در المقام اول LDL را پایین میآورند، اما تریگلیسرید را هم ۲۰ تا ۴۰٪ کاهش میدهند.
روغن ماهی با دوز بالا (ایکوزاپنت اتیل / EPA) نسخه دارویی با خلوص بالا برای کاهش تریگلیسرید بسیار بالا. نیاسین (ویتامین ) میتواند تریگلیسرید را تا ۵۰٪ کاهش دهد، اما عوارض جانبی دارد و امروزه کمتر تجویز میشود. بمپدوئیک اسید داروی جدیدتر برای کاهش LDL و تریگلیسرید در بیماران ناتوان از تحمل استاتین. مکملهای گیاهی (کورکومین، گوگول) شواهد محدودتری دارند و باید تحت نظر پزشک مصرف شوند (گوگول میتواند سمیت کبدی داشته باشد).
نکته مهم هرگونه مصرف دارو باید با تجویز و نظارت پزشک انجام شود. خوددارویی خطرناک است. رژیم غذایی پیشنهادی برای کاهش تریگلیسرید الگوهای غذایی مدیترانهای و DASH اثبات شدهاند.
غذاهای مفید و مضر به شرح زیرند غذاهای مفید (باید مصرف شوند) ماهیهای چرب غنی از امگا-۳ (سالمون، ساردین، قزلآلا، ماهی تن) روغن زیتون بكر ممتاز، آووکادو، آجیل خام (بادام، گردو، فندق، چیا) غلات کامل (جو، یچمن، برنج قهوهای، کینوآ، شوفان) حبوبات (نخود، لوبیا، عدس، لپه) سبزیجات برگی و رنگارنگ (اسفناج، کلم، هویج، بروکلی) میوههای تازه با شاخص گلیسمی پایین (سیب، پرتقال، توتفرنگی، انار) محصولات لبنی کمچرب یا بدون چرب چای سبز و نوشیدنیهای بدون قند غذاهای مضر (باید محدود یا حذف شوند) شیرینی، کلوچه، بستنی، آبنبات، شکر و عسل به مقادیر زیاد نوشابه، آبمیوههای صنعتی، مشروبات انرژیزا گوشت قرمز و أعضاء درونی، گوشتهای فرآوری شده (سوسیس، کالباس، برگر) کرها، مارگارین، روغنهای هیدروژنهشده، پنیرهای پرچرب غذاهای سرخکرده و فستفود آرد و برنج سفید، مکارونیهای سفید سبزیجات نشاستهدار زیاد (سیبزمینی، کجوی) محصولات حاوی شربت ذرت با فروکتوز بالا (HFCS) الکل به هر صورت پیشگیری از بالا بودن تریگلیسرید پیشگیری با درمان همپوشانی دارد و بر پایه سبک زندگی سالم استوار است حفظ وزن ایدهال (BMI بین ۱۸.۵ تا ۲۴.۹) ورزش منظم ۱۵۰ دقیقه در هفته رژیم غنی از فیبر، پروتئینهای گیاهی و چربیهای سالم اجتناب از قندهای اضافه و کربوهیدراتهای پالایششده قطع الکل و تنباکو کنترل دیابت، فشار خون و تیروئید خواب ۷-۸ ساعته باکیفیت مدیریت استرس با مدیتیشن، یوغا یا مشاوره آزمایش منظم لیپید پروفایل طبق توصیه پزشک نکته پایانی تریگلیسرید بالا یک عامل ریسک قابلتغییر برای بیماریهای قلبی-عروقی و پانکراتیت است.
با شناختن سطح خون، اصلاح رژیم غذایی، افزایش حرکات، کنترل وزن و در صورت نیاز مصرف دارو، میتوان سطح تریگلیسرید را به محدوده طبیعی رساند و ریسک عوارض را به شدت کاهش داد. حتماً با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید تا برنامهای شخصیسازی شده دریافت کنید. هشدار! این مقاله تنها جنبه آموزشی دارد و جایگزین نظر پزشک نیست. برای تشخیص، درمان و تجویز دارو، حتماً با پزشک یا متخصص مربوطه مشورت کنید.
