توهم چیست؟ شناخت انواع، علائم، علل و روشهای درمان موثر, توهم در روانشناسی به مجموعهای از باورها اشاره دارد که فرد با اطمینان کامل به آنها پایبند است، اگرچه شواهد ملموس و استدلالهای منطقی خلاف آنها را ثابت کنند. این باورها ناشی از تفسیر نادرست واقعیت بوده و در برابر استدلال و اثباتهای عینی مقاوماند.
توهم اغلب به عنوان یک علائم در کنار اختلالات روانی نظیر اسکیزوفرنی، اختلال دو قطبی یا افسردگی شدید مشاهده میشود و میتواند طیف وسیعی از مضامین را در بر بگیرد. تعریف بیماری توهم و تأثیر بر زندگی روزمره افراد مبتلا به توهم معمولاً احساس میکنند که تحت تعقیب، نظارت یا کنترل قوا و نیروهای خارجی قرار دارند یا تواناییها و قابلیتهای فوقالعاده و خاصی دارند. این توهمات گاهی ساده و رایج و گاهی بسیار پیچیده و عجیب هستند.
انواع توهم بسیار متنوع هستند و شدت، مدت زمان و نحوه بروز آنها در افراد مختلف متفاوت است. در ادامه مهمترین انواع آنها بررسی شدهاند ۱.
توهم اروتومانیا (خودمعشوقپنداری) در این نوع، فرد باور دارد که شخصی مشهور، ثروتمند یا دارای موقعیت اجتماعی بالا عاشق اوست. بیمار ممکن است سعی کند به هر قیمتی با آن شخص تماس برقرار کند و رفتارهای پیگیرانه از خود نشان دهد. ۲. توهم خودبزرگبینی مبتلا احساس ارزشمندی بیش از حد دارد و خود را صاحب دانش، ثروت، قدرت یا تواناییهای شگفتانگیز میداند.
. فرد مطمئن است که دیگران (نزدیکان، همسایگان، سازمانها) قصد آزار، جاسوسی، سم دادن یا قتل او را دارند. این ترس مدام زندگی روزمره را به شدت مختل میکند. ۴.
توهم حسادت (خیانت) بدون هیچ مدرک و شهودی، فرد قاطعانه معتقد است که همسر یا شریک زندگیاش در حال خیانت است. بیمار مدام به دنبال اثبات این ادعا است و ممکن است پیامها، تماسها و حرکات شریک را تحت کنترل شدید قرار دهد. ۵. توهم جسمانی (سوماتیک) فرد احساس میکند دچار بیماری جدی، عفونت، بدبختی عضو یا تغییرات بدشکل در بدن است، در حالی که معاینههای پزشکی هیچگونه مشکل جسمانی را تأیید نمیکنند.
علائم هشداردهنده توهم شناخت علائم میتواند به تشخیص زودهنگام کمک کند.
مهمترین نشانهها عبارتند از اختلال در الگوی خواب و بیداری بدگمانی شدید و بیبुनیه به دیگران افکار، گفتار یا حرکات غیرعادی و نامناسب دشواری در برقراری و حفظ ارتباط اجتماعی افکار پارانوئیدی و توهمآمیز انزوای اجتماعی و کاهش تعامل با خانواده و دوستان بیتوجهی به بهداشت شخصی و مراقبت از خود علل و عوامل ریسک توهم علت واحدی برای توهم وجود ندارد، بلکه ترکیبی از عوامل بیولوژیکی، ژنتیکی و محیطی در بروز آن نقش دارند ۱.
عامل ژنتیکی سابقه خانوادگی اختلالات روانی (مانند اسکیزوفرنی یا اختلال هذیانی) احتمال ابتلا را در افراد افزایش میدهد. ژنتیک یکی از قویترین پیشبینهای این اختلال است. ۲. اختلالات حسی افراد دارای کمبینی، نابینا، کمشنوا یا ناشنوا به دلیل دریافت ناقص اطلاعات حسی، بیشتر مستعد تفسیر نادرست واقعیت و بروز توهم هستند، هرچند این موضوع حتمی نیست. ۳.
علل بیولوژیکی و مغزی پژوهشها نشان میدهند اختلال در عملکرد ناقلهای عصبی، به ویژه دوپامین در مناطق خاص مغز (مانند قشر پیشپیشانی و گانگلیونهای پایه) در بروز توهم و روانپریشی نقش کلیدی دارد. آسیبهای مغزی ناشی از سکته در نیمکره راست مغز نیز میتواند عامل شود. ۴. عوامل محیطی و روانی رویدادهای استرسزا و صدمهزا سوءاستفاده، خشونت، از دست دادن عزیزان یا فشارهای شدید زندگی.
انزوای اجتماعی عدم حمایت اجتماعی و تنهایی، زمینهساز پارانویا و بیاعتمادی است. مصرف مواد مخدر مصرف آمفتامین، کوکائین، مواد هالوسینوژن و الکل میتواند توهم را القا یا تشدید کند. علاوه بر موارد فوق، اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) و برخی اختلالات شخصیت نیز میتوانند زمینهساز توهم باشند. روشهای درمان توهم درمان توهم چالشبرانگیز است، زیرا بیمار اغلب فاقد بینش بوده و بیماری خود را نمیپذیرد.
رویکرد حمایتی، مهربانه و غیرمقایسهای از سوی خانواده برای تشویق به مراجعه به پزشک ضروری است. درمان معمولاً ترکیبی از دارو و رواندرمانی است ۱. درمان دارویی (آنتیسایکوتیکها) داروهای ضد روانپریسی خط اول درمان هستند. این داروها با تنظیم سطح دوپامین و سروتونین در مغز، علائم را کنترل میکنند. نسل اول (معمولی) هالوپریدول، کلرپرومازین، فلوفنازین، تریفلوپرازین. عوارض جانبی حرکتی بیشتر دارند.
نسل دوم (آتیپیک/نویین) ریسپریدون، اولانزاپین، کوئتیاپین، آریپیپرازول، کلوزاپین، زیپراسیدون. عوارض جانبی کمتر و کارایی بهتر در علائم منفی دارند. در صورت نیاز، داروهای ضد افسردگی یا آرامبخشها برای کنترل اضطراب و افسردگی همراه نیز تجویز میشوند. مصرف هر دارویی باید تحت نظارت دقیق روانپزشک باشد. ۲. رواندرمانی رواندرمانی به عنوان مکمل دارو یا در موارد ملایم به تنهایی موثر است.
مهمترین رویکردها عبارتند از درمان شناختی-رفتاری (CBT) شناسایی و چالش دادن افکار توهمی، تست واقعیت و جایگزینی با افکار سازنده. درمان روانپویا بررسی های ناخودآگاه و تجربیات گذشته که پایه توهم را شکل دادهاند. خانوادهدرمانی آموزش مهارتهای ارتباطی به خانواده، کاهش احساسات بیان شده و ایجاد محیط حمایتی. گروهدرمانی اشتراک تجربیات با همنوعان برای کاهش انزوا و یادگیری مهارتهای مقابله.
درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) افزایش انعطافپذیری روانی و پذیرش افکار بدون درگیری با آنها.
مهارتهای مقابله و مدیریت خودمراقبتی در کنار درمان حرفهای، تقویت مهارتهای مقابله به فرد کمک میکند تا با علائم بهتر کنار بیاید انجام فعالیتهای لذتبخش و الهامبخش منظم تمرین ذهنآگاهی برای متمرکز ماندن بر لحظه حال استفاده از تکنیکهای تنفس عمیق و ارتخاس عضلات برای مدیریت اضطراب ناگهانی تهیه برنامه اقدام برای روزهای بد شامل تماس با پزشک، فرد مورد اعتماد یا مراجعه به اورژانس سوالات متداول توهم چیست و چگونه درمان میشود؟
توهم باوری ثابت و نادرست است که با واقعیت همسو نیست. درمان اصلی ترکیبی از داروهای ضد روانپریسی و رواندرمانی (بهویژه CBT) است. چگونه میتوان توهم را کنترل کرد؟ با ادامه منظم درمان دارویی، جلسات رواندرمانی، کاهش استرس، اجتناب از مواد مخدر و تقویت شبکه حمایتی اجتماعی. علت توهم در نوجوانان چیست؟ ترکیبی از استعداد ژنتیکی، تغییرات هورمونی و مغزی در بلوغ، استرسهای تحصیلی و اجتماعی، مصرف مواد و صدمههای روانی.
نکته پایانی توهم یک اختلال قابل درمان است، نه یک ضعف شخصیت. تشخیص زودهنگام، پایبندی به دستور پزشک و حمایت خانواده، پیشبینی را به شدت بهبود میبخشد. اگر شما یا عزیزتان علائمی از توهم دارید، بدون تاخیر با روانپزشک یا روانشناس مشورت کنید.
